WSTĘP

Odkąd z niczego Bóg dźwignął zrąb świata,
Płyną jednako i wieki i lata;
Na gwiazdy patrzy w niebo ziemia stara
I liczy doby wiecznego zegara
Po znakach nieba i po gwiazd obrocie,
I wielka sprawa w niebios kołowrocie
Prowadzi wiernie od wieka do wieka,
Narody w dziejach, w pokoleniu człeka
Więc gdy Byk idzie na niebieską pasze,
To w pola ciągną za nim trzody nasze;
Więc kiedy Panna sierp podniesie siny,
To chór żniwiarek pospiesza w caryny;
A kiedy Strzelec łuk napnie gotowy,
To się i w kniei poczynają łowy;
A kiedy Wodnik panowanie trzyma,
To leją deszcze , albo śnieży zima
Tak pory roku, a i niebios czasy
Dają świadectwo na pola i lasy,
I w związku stoi każda ziemska sprawa
Z świadectwem onem , co Bóg gwiazdom dawa.
Więc żyj w świadectwie i świadectwo dawaj,
I pod gwiazdami jak w swym domu stawaj,
Znaj gwiaździstego nieba starą kartę
I stróża-gwiazdę i stróża-anioła,
Bo życie nasze o tyle tu warte,
O ile z niebem człek je związać zdoła.

ZEGAR NIEBIESKI NA STYCZEŃ

O nowym lecie na styczniowym niebie Mrugają gwiazdy mrozem wyiskrzone, Gdy lodem ścięte wszystko w koło ciebie Jest jak na święto niebo wystrojone. Oczy aniołów- tak lud gwiazdy zowie, Patrzą czuwając i trzymają straże. I czy się zbłąkasz w stepie czy w dąbrowie, To znana gwiazda drogę ci pokaże. Wysoko tedy, na południe nieco, Stoi Perseusz; obok niego świecą Węże Meduzy, a kędy się słania Szlak mlecznej drogi, Woźnica przegania; Prawie na grzbiecie jego Kózka siadła, I mleczna droga ku wschodowi spadła. Na południowy zachód dość wysoko Skrzydlaty Pegaz ponęci twe oko, I w tejże stronie odszukasz już tedy Koło Pegaza, głowę Andromedy. Na południowym wówczas już zapadzie Stoi Wieloryb, a od niego w prawo Nad głową jego, już Baran się kładzie; Byk na południu przyświeca jaskrawo; Na południu Kwoczka wówczas wodzi, Na małym wschodzie nizko Syriusz wschodzi I zieje z paszczy Wielkiego Ogara, Po świetle jego, co jest najjaskrawsze, Na nocnem niebie odszukasz go zawsze. W prawo od niego, ale wyżej nieco, Tam kędy gwiazdy w Wielkim Mieczu świecą, Znajdzie się Orion, pod nim Zając zwija, A na południu Gołąb się wybija; A dalej kroczy pobratymców para: Kastor i Polluks stoją obok siebie Na małym wschodzie, Lew na wschodzie całym, A w głowie bliźniąt powoli się grzebie W kole Zwierzyńca, Rak krokiem nieśmiałym.

LUTY

ZEGAR NIEBIESKI NA LUTY
		Jeszcze nocami styczniowego mrozu, Widny na niebie północnem wysoko, Stał znak gwiaździsty n i e b i e s k i e g o w o z u, Co jak rok cały nęci blaskiem oko. Między zadnimi nogi tej telegi, Tkwi nieco wyżej, dalej do zapadu, G w i a z d a p o l a r n a, oś wiecznego ładu. W koło tej osi zakreślone biegi Wszystkich gwiazd Bożych! Od małego wschodu, Na zapad niebem m l e c z n a d r o g a płynie. W zachodniej stronie gwiaździstego zwodu Znak K a s s j o p e i pięcią gwiazdy słynie. Dalej na wschodzie popędza w o ź n i c a Po mlecznej drodze, a kiedy przegania, Skacze w te pędy k ó z k a swawolnica. Na wschodzie, w prawo od m l e c z n i c y nieco, Przepyszny O r i o n, niżej S y r j u s z stoi. W lewo b l i ź n i ę t a oczętami świeca; W ślad ich r a k lizie i l u t y l e w zbroi. Więcej z południa, po za grzbietem b y k a, Oko się z k w o c z k ą na niebie spotyka, A gdy się nizko po nad wschodem wodzi, To wita p a n n ę , która już wychodzi.
Strona w dalszym opracowaniu 26 grudzień 99

GŁOSY, WIDOKI NATURY I POLOWANIE
W lutym zmieniają się widoki natury. Jednostajna białość śnieżnego całunu, którym kiedyś ziemia strojną była, niknie; poczyna się p o l e s r o k a t e. Szlaki, potoki i łożyska rzek poczerniały, poczerniały zaspy śniegu i naprzemian czernieją albo bieleją wierzchołki gór i pagórków, lub doliny rzeki i rudki, podług tego czy odwilż, czy mróz. Skiby wyłażą od strony słonecznej i śnieg się na nich podnosi jak fala; słoneczne zbocze i odkryte pagórki stoją po części już nagie, a tam nawet gdzie na znacznych obszarach śnieg jeszcze leży, pokryte są śniegi pożółkłą skorupą cienkiej warstwy lodów, trynami ziół i pyłem ziemi, który już wiatr zabiera z pola srokatego.        Zimowy krajobraz traci świeżość swoję, ale ciężkie śnieżne chmury zimowe poczynają się przerzedzać i na obłoki powoli zamieniać. Widok odległych lasów i gór odsłania się już na całe godziny i dnie, bo i chmury i obłoki poczynają, ciągnąc wyżej nad ziemią, po części już wschodniemi wiatrami pędzone.            Jakoż już na początku lutego przywiązuje tradycja ziemian i myśliwych ważne znaki i wróżby do święta Najświętszej Panny Maryi gromnicznej. Na gromnicę rozchodzą się wilki z gromady. Jeżeli się na dniu ptaszek napije wody z kolei na drodze, to będzie jeszcze długa i twarda zima. Na gromnicę rozwala niedźwiedź budę, jeżeli tęgi mróz tęgi, a poprawia i okrywa ja , jeżeli odwilż i łagodne powietrze. Ale bez względu na porę pogodną czy słotną, budzi się na gromnicę z zimowego snu borsuk i wychodzi na świat poraź pierwszy z jamy; i na gromnice wylatują skowronki polne; lubo przysłowie mówi, że już "Święta Agnieszka Wypuszcza skowronki z mieszka"        Jak wrzask kruczego ptactwa jest najdonośniejszym głosem natury w styczniu, tak śpiew skowronka jest głosem natury na luty, bo nawet w dniach mroźnych, byle słońce zabłysło a zamieć ustała na chwile, wzbija się ponad skrzepła jeszcze skibą w górę i zawieszony jak w sidle, śpiew wdzięczną pieśń swoją ludziom i młodzącemu się niebu, niewidzialny prawie, lecz nad każda rolą i zagrodą od wszystkiego słyszany.        Kiedy najwcześniejszy śpiewak roku pieśń swoją zaczyna, ściele najrańsza ptaszyna swe gniazdo w nagich gałęziach szyszkowego lasu; k r z y w o n o s, który się już w barwę godową ustroił, wysiada w tym czasie pisklęta na mrozie, a wcześniej jeszcze zimorodek, ptaszyna najstrojniej szych piórek, nie naszego prawie nieba, siedzi już na gnieździe.       Kruki zbierają się w pary, a na oziminy, które z pod śniegu wyszły, spadają już gawrony. Borsuk, najwcześniejszy zwierz, ma w tym miesiącu troje do pięciorga młodych, które ślepo się rodzą, i nie wychodzi z jamy, dopóki się ziemia nie ogrzeje.        Po ogrzanych uwrociach, po słonecznych zboczach i zabrzeżach dolin, gdzie wcześniej budzi się życie i więcej jest żeru, poczynają już pary rozbijać kuropatwy ze stada pod koniec lutego, a w miarę jak się powietrze ogrzewa, poczyna się najprzód wyjątkowo, a następnie stale, zimowy ciąg dzikich gęsi i kaczek, które się z zimowych swoich stanowisk przenoszą i na większe wody niepokryte lodem spadają.        Pierwszy to ruch wodnego ptactwa w powietrzu, ale bardzo znaczny, bo jeszcze głucho w naturze, bo sznurami ciągnie i podaje głos z wysoka, więc każdy je i słyszy i widzi; a jeżeli się pojedynczo podrywa, szukając pary czy stada, to jeszcze więcej hałasi.        Jarząbek w głębi zacisznych lasów poczyna się wabić, kiedy leszczyny kwitnąć zaczynają, a pączki narastać na iwie; również dzierlatka poczyna się wabić po sadach.        Dla dzików nie minął jeszcze czas rui. Łowami rozstrzelone i w cudze lasy zagnane samury, fukają się jeszcze do połowy lutego: stado trzyma się gąszczu i wielkich mrowisk po lesie. Ale jelenie wychodzą już z gęstwin na rzadsze lasy, grzeją się po słonecznych zboczach do słońca i pasą się całem stadem po porębach w czasie pogody. Bujne jelenie zrzucają rogi w tym czasie; ztąd potrzeba stado objeżdżać i tropić rogacze.        Kozioł trzyma się sarny, szuka cieplejszych stanowisk około bagien i oparzelisk leśnych i nasadza nowe rogi. W tych samych stanowiskach trzyma się głuszec i cietrzew, szukając wód źródlanych.        Zając leży w kosmatem polu po łąkach i ściele kotlinę ku słońcu.    Szlachecka kuna chowa się teraz w gniazdach gołębich, kruczych i wiewiórczych po lesie i w kłębek zwinięta czyha na łup, bo pod koniec lutego przylatują grzywacze i duplaki do dębowych lasów; ale tchórz, domowa kuna i łasica trzymają się zawsze jeszcze obejścia i tłuc się poczynają po strychach i dachach. Rysie i żbiki wychodzą z nor w czasie pogody, grzeją się do słońca i poczynają marczyć, toż samo wydra. Ciecz wilków ustaje, ale liszka się grzeje, a ztąd kłaczeje; wszelka skórka robi się ladaco i polowanie na "skórkę" ustaje już, skoro myśliwy pierwszego usłyszy skowronka.        Gdzie o to chodzi by wytępić lisy i wydry, tam poluje się jeszcze na lisy z jamniki w jamach lisich, w których po kilka razem w jednej jamie bywa o tym czasie, a na w y d r y na zasadzkę po miesięcznej nocy.        Puszczając jamniki lub kopiąc lisy, wypada otropić wprzód jamy, czy nie żbiki w nich siedzą; bo żbik popsuje jamniki.        Gdzie o zwierzynę chodzi, bo to czas zapust, tam bije się na upatrzonego tylko rogacze, bez psów i pogonki, zające gdzie się porwą, a na oparzeliskach i po odkrytych halawach dzikie kaczki, które bardzo lekkie w tym czasie bywają. Jarząbek wabiony, że w tym czasie wabi, leci sam na strzał.        W miarę jak się ocieplać poczyna, odżywają się w okolicach zapadłych czajki z nad błot, już pod koniec lutego, a w cichy pogodny wieczór wylatują nietoperze z zimowych swoich kryjówek, zgłodniałe szukając żeru.        Wszelkie zresztą polowanie, tak królewskie jak szlacheckie, tak wielkie, jak małe skończone, a i człek, i koń, i pies myśliwy na spoczynek. Tu więc czas najlepszy obmyślać przyszłość dla myśliwstwa.         Zimowe prządki posporzyły przędzy, więc jest czem z nowego potargane ponaprawiać sieci i jest z czego porobić nowe rozjazdy, poły i kuropatwie siatki, których trzeba będzie. Zszargane i potyrane sieci i parkany, piorą się po łotokach na bieżącej wodzie, suszą się naprawione i rozpięte na błoniu, a wyłatane i policzone na sztuki, składają się na wieszadłach w suchem miejscu, aby były od zbutwienia i myszy bezpieczne. Na wielkim kolcu sieci, karbuje stary myśliwy corocznie wielkie polowania i królewska zwierzynę, co legła. Czas też około psiarni porobić porządki; żeby psy nie wynosiły cichaczem do lasu i nie zwykły, od kilku miesięcy do łowów przywykłe. Kości trzeba od psiarni uprzątnąć, barłogi odmienić, lody wyrąbać albo spuścić wody, dziedzińce świeżo słomą wysłać, aby psy do słońca grzać się mogły w czasie pogody.        Psiarczyki biją w tym czasie konie i wędzą kobylinę na marcowym wietrze, na rok cały na nawarę dla kundysów i gończych.        Cóś wycięły dziki, cóś schodzi z pola; jakoż niejedną nową cnotę lub wadę odkryto w tym lub owym psie, w tem lub owem gnieździe; więc co najlepsze wypada wybrać i gniazda psów odnowić, wybrakować co gorsze i precz z psiarni. Najlepszy to czas do tego, póki pamięć każdego polowania świeża; a nadto trzeba się teraz tem zająć, aby szczenięta nie przychodziły albo zawcześnie na świat i nie marniały od zimna. Albo już pod gorącą porę, gdyż takie mdłe być zwykły na zawsze. do domu
MARZEC
ZEGAR NIEBIESKI NA MARZEC
Przepysznym strojem świeci noc marcowa! I z tych gwiazd wszystkich, co tam w ciągu roku Dla naszej ziemi widoczne są oku, Żadna się z większych przed okiem nie chowa... I m l e c z n a d r o g a, z gwiazd udziana wstęga, Blask swój rozlewa i piłowy sięga Nieba na zachodzie, a gwiaździsty wieniec Dwunastu znaków, n i e b i e s k i z w i e r z e n i e c, Znacznie się niżej spuścił do poziomu I znacznie dalej przesunął na prawo. W tak uwieńczonej połowie ogromu, Rak na południu przyświeca jaskrawo. A tam na północy roztacza swe kłęby S m o k, czując wiosnę i wyiskrza zęby. Ponad nim nizko w a g a w l i r z e stoi, Co się do pieśni wkrótce już wystroi; A na pociechę, jak zwiastunka wiosny Północnych krain, p a n n a wyszła rano. I twarz nadziei odsłania rumiana, I śle od wschodu ziemi wzrok miłosny. Jeszcze daleka - śle bociana gońcem, Znanego ziemi dobrej wieści posła; I wszystko żyje słońcem, tylko słońcem, Odkąd wieść dobra w ziemi się rozniosła.

GŁOSY, WIDOKI NATURY I POLOWANIE.

Marzec u myśliwych" miesiącem " szarego pola" zwany, bywa często jeszcze i bardzo mroźny i śnieżny; ale słońce wzbija się coraz wyżej, dzień coraz dłuższy, panowanie wschodnich wiatrów nastaje, a wiosenne porównanie dnia z nocą sprowadza gwałtowne burze i zmienia nagle całą postać widoków natury na ziemi i niebie.        Już to inny ciąg obłoków, inne zawieszenie chmur, inny kolor nieba i we dnie i w nocy, w czasie porannej i wieczornej zorzy.        Jeszcze luty nie zniósł lodów jeszcze, to: " Na świętego Grzegorza idzie zima do morza."         Miesiąc to najszerszego rozlewu i panowania wód. Słotne burze i ciepłe wiatry topią nagle śniegi, woda dostaje się najprzód na lody i nim je połamie, nie wsiąka w zamarzłą jeszcze ziemie i zrządza wylewy. Po puszczach i lasach podnoszą się brody, błonia i poniższe łąki, chały i rojsty, odkryte błota i rudki zmieniają się w jeziora. Po większych rzekach ładuje woda; zwierciadło jeziór i stawów podnosi się w górę, a tam nawet gdzie przez rok cały nie wystąpi powódź, grają fale w promieniach wiosennego słońca. Najszersze to panowanie wód, ztąd też i najgłośniejsze panowanie wodnego ptactwa, które teraz z cieplic powraca i wrzawnie stadami na czyste pada zwierciadła.         Dzikie gęsi i kaczki dają temu ruchowi początek, a wracające do gniazd bociany zapowiadają powrót błotnego ptactwa. Ptaki obojej gromady, więcej południowej dzielnicy od naszej, morskie i lądowe, przez rok cały u nas niewidziane zresztą, spadają w tym czasie tłumnie i wrzawnie na te same wody, i wciągu całego roku nie żyje błotne i wodne ptactwo tak głośnem i podniesionem życiem, jak teraz, kiedy rade z cieplic wraca, długą podróżą ośmielone, lekkie i żywe, czujne i obrotne, w barwy godowe strojne.        Ztąd też jest głosem natury na marzec wrzawa ptactwa wodnego i klekot bocianów, a widokiem natury szeroki rozlew wód. I wodne i błotne ptactwo szuka sobie pary, a w miarę jak powoli opada, cichnie wrzawa i wabia ptactwa, a stada na pary rozbite, szukają takrocznej pieleszy, na wierzchowinach, po oczeretach, spławach i osokach, w pobliżu jeziór, stawów, bagnisk i rzek.        Około św. Józefa Oblubieńca wracają bociany, a po św. Józefie poczyna już i ziemianin wierzyć w wiosnę, bo wiatrem osycha rola.        Owady i płazy budzą się z zimowego snu, robactwo ziemne i wodne daje znaki życia i wychodzi. W dzień ciepły wylatują już i pierwsze motyle, w noce ciepłe nietoperze, sowy, puchacze i ćmy.         Kuropatwy niosą jaja, grzywacze, skowronki, głuszce, jarząbki i cietrzewie parzą się; drapieżne ptactwo, które w ślad płochego także już wróciło, zwołuje się krańcem lasów około gniazd takrocznych. Pod koniec miesiąca powraca już i słomka; wcześniej jeszcze zapada bekas na błota, a pisk kulików odzywa się we dnie i w nocy od wybrzeży wód. Tu poczyna się już ciąg żurawi, które nizko jeszcze ponad ziemią ciągną, a dzikie łabędzie i pelikany spadają stadami na wielkie stawy i stepowe jeziora.         Polowania w kniei niema już w tym czasie, bo "marzec nie tropi" i na "szarem polu" w końcu ni śniegu ni rosy.        Odyniec i wycinek odstrzelił się już od stada i ryje się w gęstwiny, a samury szukają w podszytych ostępach bezpiecznego dla siebie barłogu. Takroczne warchlaki zbiedniały do reszty od zimna i słoty; więc na dziki polowania niema.        Jeleń stoi przy stadzie w gęstwinach, tajaniem śniegów i lodów i wylewem wód skupiony; więc polować na niego nie można. Jelonki zrzucają rogi w tym czasie. Sarny trzymają się w przylaskach, a sarniuk czemcha obrosłe swe rogi o drzewa ociera łyko. W blizkości tych stanowisk, po korze drzew znacznych, wypada szukać uronionych rogów jelenich, z jelonków młodych i starych jeleni, chociaż trudniej je znaleść na szarym polu, niż po śniegu.         Gdzie ze szkodą innej zwierzyny rozmnożyły się lisy, tam poluje się jeszcze na nie na jamach z jamniki i stawia się żelaza.        Borsuk wychodzi nocą na żer, wyjąwszy burzliwe noce, ale borsucze jamy potrzeba ochraniać, bo borsuk żywi młode w tym czasie. Stare szaraki maja już młode, m a r c z a k a m i zwane, 2-4; szlachecka kuna 3-4; żbik 4-6 kociąt, które się ślepo rodzą.        Właściwe polowanie jest w tym czasie już z łodzi na wodne ptactwo, gdzie po temu pole. Kaczki bija się także na wabia, lecące na strzał.        Do świtu wyprawia się myśliwy na głuszce i jarząbki do lasów zacisznych, gdzie się wabią i wabione burczą. Cietrzew przebywa najczęściej w tym czasie w leszczynach. Biją się także grzywacze i dzikie gołębie.        Wieczorem ciepłym rozstawiają się po polanach leśnych i przehalinach myśliwi, jeżeli się już ciąg słomek poczyna, a chrzypienie lecącej słomki, to już prawdziwy głos wiosny.        Kolor też lasów liściastych poczyna się już z oddalenia mienić i przechodzić z czarnego w brunatny; leszczyny, osiki i wierzby kwitną; na iwie narastają lub pękają kotki; śnieżne i ranne cebulki, klują się z pod pleśni; brzęk muszek słychać już ciepłem wieczorem w powietrzu, a pierwsze pszczoły błąkają się już koło iwiny, gdy słońce przygrzeje.        Jeżeli koniec marca jest mglisty, to wróży sobie myśliwy, że będzie rok dobry na wodne i błotne ptactwo. Ile mgieł po 25tym, tyle powodzi letnich na rzekach liczy z trwogą na przyszłość ziemianin.        Kiedy myśliwy zobaczy pierwszego bociana, już pęk zimowych skórek ma być wyprawiony i w ciemnym lecz suchym zawieszony miejscu.        Kto ma bystre oko i słuch dobry, dla tego przynosi każda chwila dnia i nocy ostatnich dni marca nowe życie. Już to wszelkie ptactwo wracające z cieplic ciągnie właściwie nocą; ale drobne tylko nocą, kiedy większe ptactwo s z n u r o w e i k l u c z n e i na dzień wędrówkę swoję przeciąga. Wylewy wód i rzek większych są tu głównie, jak się zdaje, wskazówką, bo na nie to kieruje się ptactwo w swej podniebnej podróży. W powszechności spuszcza się nawet kluczne i sznurowe stróżliwie na wody lub błonia, wracając do ziemi; ale drobna ptaszka przybywa nocą niepostrzeżona, a kiedy się ja o świcie posłyszy lub zobaczy, to już znalazła stanowisko swoje- t r z c i n n a wraca do trzciny, b ł o t n a do błota, n a d b r z e ż n a do brzegu, g a j o w a do krzewu, s a d o w a do sadu i szpaleru, m u r o w a do muru, p ł o t a do płotu, a s t r z e s z n a do strzechy, i krząta się do razu po swojemu, i ledwo że spadła, już znalazła swoje żerowisko, odwiedza takroczne gniazdo, radzi nad niem, poprawia je, albo szuka miejsca i statku na nowe.        Każdym dniem tedy przybywa więcej głosów w naturze i z nagich jeszcze gałązek odzywa się już chór śpiewaków wcześniejszych, nad któremi głos ziemby i szczygła panuje. Drobna ptaszka ciągnie nocą bo płocha, strzeże się drapieżców, które na nią w te pędy biją, żeru szukając.        Wszelkie, te i owe, są strojne w godowa szatę; jakoż przebywszy morza i zatoki morskie gromadnie, rozbijają się nad stałym lądzie na pary, albo ciągną pojedynczo i szukają sobie pary w lądowej podróży, lub przybywszy do gniazd rodzinnych na ziemi.        Ztąd są głosy ptactwa wiosną, już pod koniec marca, najsilniejsze, a wszytek głos jest głosem nowego życia i nadziei. Nie słychać ani głosu troski jeszcze, ani smutku, ani trwogi, które się później dopiero odżywają, gdy w gnieździe odnowionem kłują się pisklęta.

MAJ
ZEGAR NIEBIESKI NA MAJ
Czem dalej słońce na wschód się osuwa, Czem wyżej łukiem wypędza ku górze, Tem mniej nad ziemią gwiazd już nocą czuwa I tem samotniej na niebios lazurze. Największe gwiazdy świecą w maju tylko, A i te jeszcze znikną później chwilką, Bo na dzień z nocy żywot się przekłada I siła światła dniem na ziemi włada, A w blasku zorzy, co nie gaśnie nocą, Majowe gwiazdy zaledwo migocą... I mlecznej drogi brylantowe brzaski; O r j o n na zachód północny zapada, I b y k się hardo odbija od stada, Lecz na południu a s t r a się podniosły, Znaki z w i e r z y ń c a , jak ogrzane posły Lata co idzie, i śpieszą b l i ź n i ę t a, Wziąwszy się wdzięcznie za drobne rączęta. Lew się wy1enił, stoi panna gładka, A tuż pod wagą zeszedł znak niedźwiadka W onczas na ziemi sercu jak najmilej, Bo każda ptaszka nad gniazdeczkiem kwili, I każda muszka już do zorzy brzęczy, I każdy kwiatek do nieba się wdzięczy. I każda rybka wykąpana w zdroju: I jest przymierza chwila - i pokoju!

GŁOSY, WIDOKI NATURY I POLOWANIE.

Już łąki umajone, zagajony las! Wszystko w pełnym wzroście i pędzie, a po części już okwitłe lub w kwiecie; wszystko oddycha pełnym życiem: w ziemi i w wodach, nad ziemią i na wodach, nad wodami i na błotach, na łąkach i polach, na błoniu, lesie i w powietrzu. Wszystko żyje rozkoszą słońca i wiosennego powietrza oddechem, które potęgą płodnych grzmotów i błyskawic oczyszczone ciepłemi okropione deszczami, odzyskało swą wonną sprężystość i ożywczą moc.            Wiosna, wiosna! maj, maj! powtarza sobie każdy, a dwa przysłowia ludu i stara pieśń słowiańska, aż dotąd w uściech ludu żyjącą, do bogini Maji. oddaje najwłaściwiej te pociechy i pragnienia prostego serca na wiosnę: ,,Na Świętego Wojciecha W polu pociecha!" ,,Święty Stanisław Kłósko wystaw !"            Tak wzywa lud patronów tej ziemi, a rozmarzony urokiem wiosny, powtarza stara, pieśń: ,,Maju gaju ! Gaju maju ! Maju raju ! Daju ! daju !"            Jakoż kwitną już prawie wszystkie krzewy i drzewa i okrywają się liściem; z drzew 1eśnych kwitnie: dąb, buk i grab. brzoza, klon wielki i mały drobnolistny, głóg biały i owocowy, bez, z szyszkowych: sosna, jodła, świerk, cis i jałowiec, a brzost, osika i wierzba roni już dojrzałe owoce i puchy, które na namuły spadając, dorazu się kulczą, z drzew owocowych i sadowych kwitną wszystkie, które jeszcze w końcu kwietnia nie okwitły.            Mlekiem kwiatu oblane sady i futory, odbijające żywo i zdaleka już od świeżej zie1oności krzewów i drzew, to widok natury na maj; ale głosu natury trudno tu już oznaczyć, bo jak się zie1oność cieniuje, stopniuje, i spotęża od wątłej papuziej barwy począwszy, aż do ciemno-zie1onej i zieIono-czerwono-brunatnej, tak od brzęku cichego muszki i grania komara. do brzęku skrzydeł chrząszcza, aż do wachlowania skrzydeł wodnego ptactwa i podniosłego głosu żurawia w obłokach, - stopniują i spotęgują się tu głosy owadów i śpiewy ptaków, strojąc się w jeden chór wielki, któryby chyba "głosem wiosny" nazwać można.            Trudno skąpanemu w tem morzu tylu odcieni i fal tęczy, głosów i woni, pojąć się i zrozumieć do razu. Na trzy zmysły uderza tu natura potężnie, całym urokiem swego czarodziejstwa; ztąd też odurza to wrażenie pierwszych dni rozwiniętej wiosny duszę, i powoli. tylko można sobie z niego zdać sprawę, odzyskać rozkosz pojedynczych wrażeń piękności natury.            Chór wiosennych śpiewaków nabiera pełności, miękkości i całkowitej harmonii dopiero z przybyciem ostatnich gajówek, z któremi się co do czasu trzyma i przepiórka, później jeszcze od jaskółki wracająca z cieplic. Wszakże gdy już jaskółka ogrzane wody muśnie, gdy się od łąki chrapliwy chruście1 odezwie, gdy przepiórka w zielonem zbożu, kt6re już w kolanko strzela, zawabi, a słowik w wonnych krzewach zaśpiewa: to dopiero wiosna prawdziwa!            Na przehalinach jezior i halawach staw6w, gwarzy jut od świtu wodne ptactwo; zdaleka od brzeg6w i grobel roi i czerni się gwarliwa rzesza stadami; jak 'błyskawica łyska koza i nurek do słońca; w stadzie halaszą kaczory; z oczeretów, podrywają się ponad gniazdami cyranki, gdy się wodny orzeł lub sokół nad wodami zważy. Zdala od tej wrzawy siadają samotnie na nieprzystępnej wierzchowinie stróżliwe czaple, a bąk wodny huka po trzcinach, niewidziany, ale głośniejszy od wszelkiej wodnej ptaszki, i chyba tylko radosne kruczenie żurawi, gdy na nieprzystępnych leśnych błotach pod wieczór rozpoczną swój taniec, rozlega się tak szeroko po zapadłej okolicy, jak hukanie wodnego bąka wieczorem i nocą, szczególniej z wielkiej bardzo odległości słyszane.            Wdzięczni śpiewacy skupiają się około sadyb w tym czasie, po sadach i krzewach, po przylaskach i łozach; ale pełnym chórem grzmi dopiero las, i jest tu kilka podnioślejszych, odrębnych głosów, które górują nad całą harmonią wiosennego śpiewu. Kraniec lasu opędza dudek, stawiając co chwila czub strojny i huda z wysoka; kukułka zaleca się do gniazd drobnej ptaszki i kuka; czasem zaskrzeczy żołna; czasem zakuje w przestankach dzięcioł lub kowalik, a wilga pogwizduje tak głośno, że wszelkie inne ptactwo w jej blizkości cichnie. Dodajmy do tego chóru jeszcze głos jeden, głos słowika od gęstwin i skowronka, teraz już powszedni, z nad skiby rolnika, - a będziemy mieli całą harmonię głosu natury na wiosnę.            Ledwo w samo południe jest taka chwila, że wszelka ptaszka znużona cichnie i usypia na chwilę; ale wieczorem nie ustają głosy natury, bo gdy śpiew ptaków w wieczór cichnie, poczyna się nieszporne grzechotanie żabek, nocne hukanie bąka, brzęczenie chrząszczy w ogrzanym powietrzu i pieśń nocna słowika, a w lesie huczą sowy i jęczą puhacze, czasem nawet zakuka zbudzona kukułka, choć jeszcze daleko do świtu.            Ktoby w tym czasie polował? Nawet najzapaleńszy myśliwy bierze tylko ze zwyczaju strzelbę na plecy, idąc na pola lub w lasy, i raduje się raczej tylko obyczajem wszelkiej ptaszki i wszelkiego zwierzątka, a ma nawet jakiś przyrodzony wstręt do strzału. Więc do czego ta strzelba? pytałem nieraz. Człek bez strzelby głupi, była odpowiedź; a zresztą zdarzały się już wypadki, że ktoś na fijołki wyszedł z pannami i wypłoszył wilka z fijołków, że ktoś inny wyszedł na krzyki i nakrył niedźwiedzia rozjazdem Cóż na to powiedzieć? Czy kłamią, może? A Boże broń! nie kłamią, bo jakby mogli ci skłamać co nigdy nie powiedzą prawdy!?            Wszakże gdyby ktoś był ciekawym, co się w tym czasie z remanentem myśliwego czyni, to powiemy mu: te odyńce, takroczne warchlaki i jałowe lochy, trzymają się stadem, a stare samury maja już moręgowate prosięta i ryją po sołotwinach za słodyczką. Jelenia swędzą jeszcze rogi, więc czemcha łyko i odbija się od stada. Daniele i sarny wychodzą na paszniste, rzadsze lasy. Cielne łanie i sarny szukają samotnych polan i źródeł. Zające lęgną się w zbożach. Liszka wywodzi młode z jamy poczyna je zaprawiać do łupu, a borsuk leży z młodemi przed jamą i wygrzewa je do słońca. Młode wiewiórki wychylają się już z gniazda nieśmiało i nikną w niem za lada szelestem. Na upartego można strzelić do rogacza lub kozy dla kuchni i brać przepiórki na siatki. Drapieżne ptactwo siedzi na jajach, albo wywodzi już młode. Toż samo siedzą leśne kury na gnieździe. ,,I jest przymierza chwila - I pokoju !"

CZERWIEC
ZEGAR NIEBIESKI NA CZERWIEC
Czerwiec - toć idą noce świętojańskie, Najkrótsze w roku, więc kto tam gwiazd pyta, Gdy zorze takie świetlane i pańskie, Że jedna żegna, a druga już wita Jasny robaczek co się porwie z darni Lub z wonnych krzewów wypełznie po mroku, To wdzię czna nocy czerwcowej latarnia, A i większego od gwiazdy uroku. Jednak, jeże1i znajdziesz taką chwilę, Gdy paproć kwitnie gdzieś na nocy krótkiej, Miedzy zorzami a ogniem sobótki, Że nawet gwiazdy ponęcą cię mile, To oko twoje na Niedźwiadku stanie, Który się teraz na południu jadzi; I Łabędź spłynie po ciepłym limanie, A Koń skrzydlaty już od wschodu sadzi. Łabędź i Pegaz, to gwiazdy natchnienia, I noc co daje pół światła, pół cienia, Niech będzie święta w służbie Apolina, Niech Łabędź płynie i Pegaz się wspina. Gdy się Regulus Lwu przełamać nie da, A na Łabędzia patrzy Andromeda, Gdy przy niej staje wdzięczna Kassjopeja, Wówczas już świeci dla ciebie nadzieja, Miły myśliwcze, - bo Strzelec na niebie Z napiętym łukiem zjawia się dla ciebie...

GŁOSY, WIDOKI NATURY I POLOWANIE

Czerwiec bywa u myśliwych miesiącem ,,ciepłych tropów" zwany, więc dla łowcy nie zdatny; bo przysłowie mówi, że: "Włodarz czeka na trop ciepły, A łowca na skrzepły,"            Koniec maja i początek czerwca mało różnią się od siebie, zwłaszcza gdy spóźniona wiosna, tylko że wszystkiemu idzie więcej w górę i na gniazdo. Łąki okryte i częścią, jeszcze kwitnące, poczynają przerastać; zboża strzeliły i poczynają falą płynąć za wiatrem, ozime idą w kłos, a jare w kolanko; drzewa już wszystkie w pełnej sile i zie1oności, poczynają nabierać właściwych sobie odcieni kolorytu; w polach giną z każdym dniem więcej średnie oddalenia; w lasach mrok zielony, i tylko gdy się słońce wyniesie, błyszczą. Po takrocznym zżółkłem i miedzianem podsłaniu 1iścia, jasne, krągłe oczka, jakby kto złote szelążki rozsypał po ziemi.            Wszelki ptak. wszelkie zwierzątko i zwierzę kt6re się u nas gnieździ, wylega się teraz, trzyma się blizko swego gniazda w miejscu i broni małego obejścia, gdziekolwiekby siadło i było, a nawet drapieżne nie unosi się daleko. Wszelkie żyjątko jest niejako związane i osadzone w miejscu i strzeże gniazda i łoża pieleszy jamy nory, gdy się młodym miotem i życiem odnawia.            Umajenie i zagajenie wiosny, poszycie i okrycie traw, kwiat6w, krzewów i drzew, sprzyja dziwnie temu tyciu skupionemu około gniazd i odnawianiu rodzaju.            Chór wiosennych śpiewaków grzmi jeszcze w całej sile, ale w miarę tego jak się po gniazdach z jaj klują pisklęta, ubywa wdzięcznych głosów, a miasto nich poczynają się odzywać dwusylabowe głosy troski czułych o wyżywienie gniazda rodziców, lub trwogi, gdy się do gniazda człowiek albo zwierzę jakie przybliża.            Tu potrzeba podziwiać siłę przyrodzonego prawa, w którego obronie z narażeniem życia najdrobniejsza ptaszyna uderza tak śmiele, odpierając napaść najsilniejszego nawet najeźdźcy i bardzo często ze skutkiem.  Są ptaki, które już wcześniej śpiewać przestają, ale wielkich, podniosłych głosów, gdy: "Na św. Wit Słowiczek cyt,"            to już ubywa wiośnie bardzo wiele wdzięku. Jakiś czas jeszcze podrzeźnia śpiew jego pokrzywka, wielkiego słuchu i wielkiej pojętności muzycznej ptaszyna; ale gdy jej wielkiego wzoru zabraknie, ucicha i ona. Dudek tylko huda jeszcze wesoło, głośno pogwizduje wilga i kukułka cichnie dopiero pod koniec miesiąca, gdy się na gnieździe młode podniosą bociany.            Do głosów czułości i radości, troski i trwogi około gniazd ptasich, przybywa piszczenie, cierpanie i świergotanie głodnych żeru piskląt, które czekając opatrzności, szeroko rozdziawiają dzióbki, jeszcze w pałkach na gnieździe, lub już upierzone, obsiadają gałązki kupką blizko gniazda, albo tulą się pod skrzydła kwoczącej ptaszyny, kt6ra grzebie i wodzi.            I tu nierówny obyczaj jest ptak6w. Błotne, zbożowe i wodne, łączne i krzewowe tulą i wodzą dłużej młode koło siebie, wprawiając je do cieczenia i pływania, do zeru pola, do ostrożności i lotu, poczem trzymają się, razem z niemi miejsca, lub zbijając gniazda, tworzą gromady i zmieniają pole. Przeciwnie drapieżne ptactwo, lubo bardzo starannie żywi swoje młode, ale już upierzone z pewnym rodzajem ostrości odbija od gniazda i swojej dziedziny, już z końcem tego miesiąca.          Jest to czas w którym się myśliwe ptaki wybiera z gniazda i żywi z ręki, lubo sokolnicy wybierali także z gniazda jaja i podkładali je pod inne ptaki.            Po płotach i polach nie wypada chodzić z psem, bo płocha ptaszka siedzi jeszcze na gniazdach, spłoszona zaś porzuca jaja, a jeżeli już się wywiodły kurczęta, to są jeszcze w puchu i pies się bałamuci i chwytaniem kurcząt psuje się, a i przyszłego polowania szkoda.            Właściwe polowanie jest w tym czasie pod koniec miesiąca na łodzi, na podloty i od ostatniego strzału kt6ry się rozległ po leśnej polanie za słomką, nie godziłoby się właściwie strzelić, jak dopiero z łodzi na podloty. W tym czasie poczynają się już także pierzyć kaczory i gesiory i szyją się po oczeretach i spławach, niespo sobne do lotu, a już odżerowane dobrze. Najwdzięczniejsze to polowanie. gdzie po temu pole.            Dla małego myśliwego czas to najprzód podbierania jaj ptasich, a gdy wszelki ptak, płochy czy drapieżny. trzyma się swego gniazda stale i zdradza sie głosem i zrywaniem, więc jest to pora dogodna do upatrywania gniazd i wybierania myśliwych sokołów i wszelkiej ptaszki, która się ma chować w klatce i na wabia.            Gdzie chodzi o wykorzenienie szkodliwego drapieżnego ptactwa (bo jest i pożyteczne), tam bije się stare przy gnieździe, a wydziera się młode z gniazdem. Mały myśliwy powinien także w tym czasie tropić łasice, kuny, tchórze, żbiki i domowe koty, które się w poprzek drogi i szerokiej miedzy często przemykają, wychodząc na łup do gniazd ptasich i tym samym tropem wracać zwykły. Nie chodzi o skórkę (lubo już są wyleniałe i lśniące w tym czasie włosem krótkim). ale chodzi o wielką szkodę jaką zwierzynie czynią. szukając dniem i nocą żeru i wydzierając gniazda płochej ptaszki.            V tym czasie mają bobaki młode i biorą się z gniazda na chowanie, r6wniet młode wydry, kt6rych stanowisko obsiewa się popiołem dla świeżego tropu i następnie stawiania łapek drucianych z rybką, kt6ra je jak samotrzask zamyka.             Dzika koza ma w tym czasie młode koźlątko, kt6re na stole do najwykwintniejszych należy przysmak6w.            Młode wilki w tym czasie odssane, wybierają się z gniazda i biorą po jednemu na łańcuch do myśliwskich stajni, gdzie tego potrzeba aby myśliwskie konie z wilkiem oswojone były. Młode lisy, kt6re liszka w tym czasie z jam w zboża wyprowadza. do łowu zaprawia i płytkie letnie jamy kopać uczy. można podbierać z wielką łatwością. Puszcza ąc jamniki. Gdzie jest zwyczaj, te lisy do polowania układają tam najlepiej dać je odrazu do psiarni, aby się razem z psami chowały; czem młodsze, tem łatwiej przystają do ps6w bo są wesołe i igrać lubią z szczeniakami swego wieku.            Dziki trzymają się i w tym czasie ciągle gąszczów; ale samura wywiodła już z barłogu 8 do 10 morągich warchlaków. Jeleniowi odrosły już rogi i stwardniały wcale, w części już obczemchane; ogładził się też, zrzucił sierść zimową i pociemniał pięknie już po świętym Janie, a gdzie tego potrzeba, biją go na upatrzonego na kuchnie.            Lania i sarna ma jut centkowane cielątko i trzyma się z niem zdaleka od stada i jałowych kóz, i tu czas chwytać żywe do zwierzyn'ców i na chowanie, co nie jest trudno.            Głuszec, jarząbek i cietrzew odbili się od samicy i żyje znowu samotnie po głuchych ostępach. a samica wodzi kurczęta po gąszczach.            W zbożach mają już młode dropie, a przepiórki siedzą na jajach. Najpóźniejsze to wszelkiej kury pisklę jest ta przepiórka, ale po skowronku najwierniejsza towarzyszka rolnika, co uwesela świat Bożym swym głosem, i dopiero wdzięcznie i wesoło, gdy ona powraca, a wszystko głuchnie, gdy jej już nie staje.            Do układania psów legawych, dla kt6rych pierwsze pole idzie, czas to ostateczny. Młode jamniki pierwszego pola naj1epiej zaprawiać na płytkich polnych jamach na młode lisy, które jeszcze nie tną i psów nie zrażają.            Czerwiec zwany jest miesiącem "ciepłej rosy;" zorze nie gasną przez noc całą. Trudno też mówiąc o czerwcu, nie wspomnieć o uroku świętojańskiej nocy, która rojem świecących muszek, jak iskrami wonnego kadzidła, sieje i rozlewa czarodziejstwo swoje.            Już też i w części pokoszone łąki napełniają balsamiczną wonią powietrze, a ptaszka, która po łąkach swe gniazdo usłała, tuli się trwożliwie pisklęty pod pokosami.            Słońce jest w pełnej sile; ogromne obszary łąk i błot, ogołocone z roślin, wychmarzają z powierzchni wód stojących parną atmosferę, e1ektrycznością ciężarną, a częste grzmoty i błyskawice, lub wieczorne i nocne łyskania na pogodę , przeciągają ponad ziemią i oczyszczają powietrze.            Odkąd najwyższy stan wód i rzek naszych na zimowe przypada miesiące, zwykły niedopisywać gościnne świetojańskie wody; wszakże jeżeli jeszcze przybywają, uprzedza powódź i wezbranie wód ruchem swoim ptactwo morskie, zjawiając się na wybrzeżach rzek . W tym czasie jeszcze jest wedrówka ptaków wyjątkowa, dlatego uderza tak bardzo ten ruch morskich wron, rybitw I wodnych ort6w, kt6re tylko na wybrzeżach północnego morza, lub w okolicy wielkich jezior teraz przebywać zwykły.            Zaledwoby uwierzyć można, że do 200tu kilometrów od brzegu morskiego, w głąb śródziemnych krajów, lecą te ptaki, wietrząc burzę, która się nad Tatrami i pasmem Karpat zbiera i wylać ma powodzią na rzekach. Zresztą wrórzą z przybycia tego ptactwa morskiego zawsze na powódź, a gdzie rybitwa morska siędzie na porzeczach, spadając po raz pierwszy, aż do tego miejsca będzie wylew.